Driekoningen ontmantelt de kerstboom

De kerstboom wordt tegenwoordig gezet op 6 december of een paar dagen na Sinterklaas avond. Dat is bijna gelijktijdig met de bomenzetters in de Verenigde Staten waar dit jaar het kerstseizoen begon op 5 december.

Boom en stal

Het einde de van de kersttijd is ook verschoven. Dat is nu 1 januari. De vuilnismannen en vrouwen uit Amsterdam gaan op die dag de straten langs op zoek naar bomen om te worden gerecycled.

In Nederland verschuift de kerstperiode ook richting Sinterklaas. Kerstvieringen in de 19e en groot deel van de twintigste eeuw begonnen pas op kerstavond. Dan zette men de boom. Eerst gebeurde dat alleen bij protestante gezinnen later ook bij katholieke. In katholieke gezinnen was het stalletje het middelpunt van de kerstviering.

Driekoningen

De boom ging de deur uit en het stalletje werd opgeborgen na de viering van Driekoningen op 6 januari. Je moest in een katholiek gezin toch wachten tot de drie wijzen uit het oosten het kindje Jezus begroet hadden.

Bronnen op aanvraag beschikbaar

Siervuurwerk toch oude traditie

Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed vindt dat vuurwerk een traditie is. Siervuurwerk hoort daar ook bij. Die traditie van siervuurwerk afsteken is niet oud zegt het Ncvie in het Haarlems Dagblad van 31 december 2013. Voor het eerst in 1898 zou het publiek zich vermaakt hebben met siervuurwerk en wel bij de troonsbestijging van Wilhelmina.

17e eeuw

Maar in de zeventiende eeuw was er ook al siervuurwerk. Op de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest (2011-2012) hangt een schilderij gemaakt door Egbert van der Poel rond 1650. Daarop zijn duidelijk twee vuurpijlen te zien. Ze vormen de achtergrond van een nachtelijk tafereel van feestelijkheden bij toortslicht op de Oude Delft.

Wellicht is siervuurwerk een traditie die tijdelijk verdwenen of vergeten is, maar lijkt veel ouder dan het vuurwerk aan het eind van de negentiende eeuw.

Bronnen op aanvraag beschikbaar

Waarom heet een rotje een rotje?

De herkomst van rotje als een soort vuurwerk is afkomstig van ratje.Een rotje afsteken was dus in het verleden een ratje aansteken. Dit in de meest letterlijke betekenis van het woord.

Rotjesbranden
De oudheidkundige Jan ter Gouw schreef erover. Het was onderdeel van de volksvermaken in Amsterdam. Vooral jongens hielden zich met dit dierkwellende spel bezig. De ratten die ze vangen worden met stro omwonden en daarna ingesmeerd met pek, teer of zwavel.

Het beest wordt dan in brand gestoken en vliegt van links naar rechts door de straten. De angst voor brand bracht de hele buurt in rep en roer volgens Ter Gouw. Huisvrouwen achtervolgen de rat met bezems en de aardappelman verjaagt de rat met zijn schop.

19e eeuw
Men ging door tot de rat brandend in de gracht belandde en ten slotte sterft. Het rotjebranden was in de eerste helft van de negentiende eeuw waarschijnlijk nog gebruikelijk. Toen Ter Gouw erover schreef in 1870/1871 zou het gebruik verdwenen zijn.

Bronnen op aanvraag beschikbaar

Is Zwarte Piet geboren uit Racisme?

Ja natuurlijk. De figuur Zwarte Piet heeft duidelijk te maken met racistische beeldvorming en gedachten. Dat is ook al lang bekend. 

Literatuur
In alle literatuur ook de populair wetenschappelijke zoals Het Sinterklaasboek van Eugene Boer en John Helsloot doet daar niet moeilijk over. Vanaf de jaren tachtig is er al kritiek op deze figuur. 

Je kan echter ook zeggen dat Sinterklaas nog nooit betrapt is op racistische uitspraken in het algemeen en ook niet over zijn knecht en helper Zwarte Piet. 

Boos op Piet
Dat mensen van Surinaamse en Antilliaans herkomst desondanks boos zijn op dit gebruik van een  'zwarte man' als knecht voor een heilige en kindervriend is begrijpelijk. Dat is niet meer van deze tijd. Zwarte Piet zal zeker verdwijnen. Alleen hoe en wanneer dat is onduidelijk. 

Paramaribo
Misschien moeten we een zwarte Sint hebben. Dat kan dan ook zonder helpers zoals dat tot de negentiende eeuw ook al was. En laat de stoomboot dan maar uit Paramaribo komen.

Zwarte Piet in de groep gegooid

Dinsdag 26 november kondigt het Ncvie aan dat Zwarte Piet onderwerp wordt van een groepsgesprek met ongeveer 30 organisaties. Doel is eenduidigheid over de vraag: Wat doen we met Piet? 

'Tradities veranderen van onder op' vertelt het Ncvie en nodigt vervolgens organisaties uit die het feest van boven af organiseren of daar mee te maken hebben. Een enquête lijkt me meer 'van onder af' bij voorbeeld.

Wellicht is dit groepsoverleg de manier om de internationale erkenning van het feest niet verder in gevaar te brengen. Geluk bij een ongeluk voor het Ncvie is dat de tegenstanders van Zwarte Piet op dusdanige schandalige en grove manier bejegend worden door de voorstanders dat daardoor de houdbaarheid van deze feestfiguur snel en sterk terug loopt.

In welke Europese culturen kende men als eerste seizoenen?

In de Minoïsche en Myceense cultuur (ca. 3100-300 voor Christus) kent men al seizoenen. De jaargetijden werden voorgesteld als goddelijke personen. Er zijn aanvankelijk drie jaargetijden: zomer, winter en lente. De herfst verschijnt vanaf de vierde of vijfde eeuw voor Christus.

Jaargetijden

De eerste afbeeldingen van de jaargetijden dateren uit de vroege Griekse beschavingen van 600-480 voor Christus. De jaargetijden zijn afgebeeld en beschreven als vrouwelijke geesten. Deze `Horai' zorgen voor warm weer, regen, wind en vruchtbaarheid.

In de vijfde eeuw voor Christus krijgen ze ook attributen. De drie Horai staan afgebeeld op een vaas. Een draagt een bloem (lente), de tweede een omgeslagen mantel (winter) en de derde een tak met bladeren (zomer). In de vijfde of vierde eeuw voor Christus komt er een vierde Hore (herfst) bij. Deze draagt een druiventros.

Extra symbolen

In de derde en tweede eeuw voor het begin van onze jaartelling kregen ze ook meer attributen.

De lente kreeg een bloemenkorf, een enkele bloem, bloemenkrans in het haar, bloemenslinger en jonge dieren.

In de zomer is de Hore schaars gekleed of naakt met een korenschoof of een krans van koren in het haar.

De herfst wordt gesymboliseerd door druiventrossen, wijnranken en wijn.

De winter krijgt als attributen een haas, eend of zwijn. Dieren waarop in de winter gejaagd wordt.

Bronnen op aanvraag beschikbaar

Welke goden horen bij de seizoenen in de zeventiende eeuw?

In de almanakken uit de zeventiende eeuw staan goden uit de klassieke oudheid zoals Bacchus, Ceres en Venus symbool voor de vier jaargetijden.

Goden

Zo staat de lente in de Comptoir-almanakken van 1654 en 1655 afgebeeld als Venus of Cupido. De god Ceres stelt de zomer voor en Bacchus de herfst. Voor de winter gebruiken de illustratoren een simpele oude man. Van de laatste is niet bekend of deze ook symbool staat voor een god.

Venus is de Romeinse godin voor de schoonheid en liefde. Bij de Romeinen is de maand april aan haar gewijd. Ceres is de Romeinse godin van de landbouw. Bacchus, god voor de herfst en de wijn. In de almanakken uit de zestiende eeuw noemt men Vastenavond of Vastelavond ook wel Bacchusdag, hoewel deze natuurlijk aan het begin van de lente valt.

Bronnen op aanvraag beschikbaar